توبه، بیداری اولین گام توبه

مقدّمه
حضرت آیه‌الله‌العظمی حاج آقا مجتبی تهرانی؟ره؟ در بیان اهمّیت موضوع مورد بحث، توبه را اوّلین مقام از مقامات کلّی سیر و سلوک بعد از ایمان شمارش می‌کنند و مقامات دیگر مانند تقوا، صدق، انابه، مراقبه، محاسبه، توکّل، رضا و تسلیم را در ادامه مقام توبه ذکر می‌کنند. اوّلین گام و منزل سیر و سلوک مرتبط با مقام توبه، یقظه است. انسانی که قصد دارد برای رسیدن به مقصدی سفر کند ابتدا باید بایستد و سپس چشم باز کند و راه و سیر و مقصد را ببیند. بیدار شدن از خواب غفلت عبارت از قیام لله است. عرفا و اهل معرفت به این بیداری درونی و لله «یقظه» می‌گویند. معظّم له برای یقظه چهار خصوصیّات را ذکر می‌کند؛ اوّلا این بیداری و قیام یک بارقه الهی است. ثانیا یک امر درونی است که امکان وصف آن وجود ندارد. ثالثا این بارقه الهی در تمام منازل سلوکی همراه انسان است. رابعا این نور الهی به زودی خاموش نمی‌شود. اهل معرفت می‌فرمایند که نور یقظه روشن کننده سه جهت در زندگی سالک است؛ توجّه به نِعَم الهی، توجّه به خطاهای گذشته و توجّه به نقصان و زیادتی عمر.
اصرار بر گناه موضوع بعدی است که حضرت استاد؟ره؟ با استناد به آیات و روایات مورد دقّت نظر قرار داده‌اند. ایشان ضمن بیان معنای لغوی «اصرار» به نتیجه اصرار بر گناه پرداخته و نظر فقها در مورد شرایط صدق اصرار بر گناه و رابطه آن با توبه را بیان می‌فرمایند. بر اساس روایات، توبه، ضد اصرار است و لذا اگر توبه باشد، اصرار صدق نمی‌کند.
توبه در سه بعد قابل بررسی است، بعد فقهی، بعد اخلاقی و بعد عرفانی. فقها راجع‌به حقیقت توبه بحث مبسوطی را ارائه کرده‌اند. می‌فرمایند توبه عبارت است از: «الرّجوعُ ‌إلی ‌اللهِ ‌بعد ‌الإعراضِ ‌عنه» بازگشت به سوی خدا بعد از روگردانی از او و این رجوع، متوقّف است بر علم و یقینی که عبد نسبت به خسران و زیان انحراف از راه خدا پیدا می‌کند، امّا در این مورد که آیا صِرف پشیمانی از گناه برای توبه کافی است یا عزم بر عدم بازگشت هم معتبر است، نظرات مختلفی مطرح شده است که اکثر فقها غیر از قلیلی عزم بر ترک معصیت را در توبه معتبر می‌دانند. مطلب دیگر مورد بحث فقها در موضوع توبه، لزوم یا عدم لزوم لفظ استغفار در توبه است. می‌فرمایند که توبه متوقّف بر استغفار نیست بلکه یک امر درونی و قلبی است.
در بُعد اخلاقی در تعریف حقیقت توبه تعاریف مختلفی به کار رفته است، از جمله می‌گویند: «الرّجوع‌ُ من‌ الذَّنْبِ ‌الْقَوْلیٖ ‌وَ الْفِعْلیٖ وَ الْفِکْری» توبه عبارت از این است که انسان از گناه گفتاری‌، عملی‌، فکری‌ و پنداری‌ خود بازگشت کند. علمای اخلاق اصرار بر گناه را از رذایل نفسانی می‌دانند که نیروهای شهوت یا غضب یا هر دو در آن نقش دارند و ضدّ اصرار بر گناه که مقرون به بازگشت به‌سوی خداوند متعال باشد را توبه می‌نامند که آن هم فضیلتی در رابطه با یکی از این نیروها یا هر دو می‌باشد. در یک کلام می‌توان این حالت زیبای روحانی توبه را چنین تحلیل کرد که در اصرار بر گناه، نیروی شهوت و خشم بدون توجّه به فرامین عقل، افسار گسیخته عمل می‌کند و آن‌گاه که در چهار‌چوب عقل عمل کند منتج به توبه می‌شود.
در بعد عرفانی طبق بیان مرحوم صدرالمتألهین ؟ره؟ توبه از سه رکن تشکیل شده است؛ علم، حال و عمل. آن‌گاه که بارقة الهی در دل عبد تابش کند و درونش روشن شده و از خواب غفلت بیدار شود، علم و یقین به این واقعیت پیدا می‌کند ‌که آنچه که بین او و محبوبش حایل بود، معاصی است. دستاورد چنین علمی، حالت تألّم و تأسّف و سوزش قلبی است. با رویش چنین حالی در روح، عبد به تکاپو می‌افتد که این بُعد را تبدیل به قرب کرده و این حجاب‌ها را بر‌طرف کند.
در ادامه معظّم له راه‌های بر طرف کردن ظلمات معصیت را مورد بحث قرار داده‌اند؛ بر طرف کردن تاریکی‌های ناشی از آلودگی‌های معصیت از دو راه علمی و عملی ممکن است که البته انسان اگر هر دو مسیر را توأمان طی کند زودتر به نتیجه می‌رسد. به طور کلّی راه اوّل عبارت از سوزش درونی و ناراحتی قلبی در ارتباط با ارتکاب خلاف است و راه دوّم عبارت از مجاهدت عملی است.
موضوع دیگر مرتبط با توبه، وجوب آن است. طبق نظر فقها، واجب‌ترین واجبات عبارت از توبه است و ادلّه اربعه قرآن، سنت، عقل و اجماع بر آن صحّه گذاشته است. صدرالمتألهین ؟ره؟ در بیان وجوب توبه چنین تبیین کرده‌اند: کسانی که در سیر إلی‌الله قرار گرفته و در مسیر آخرت حرکت می‌کنند بر دو دسته هستند؛ یک دسته کسانی که چشم دل آنها به نور ایمان باز نشده و شرح صدر پیدا نکرده‌اند، آنان برای توبه به دنبال به دست آوردن نصّی از کتاب و سنّت یا اجماع هستند. دسته دوّم کسانی هستند که بارقه الهی در دلشان طلوع کرده است. آنان عملی را که انجام آن وسیله وصول به سعادت ابدی و ترک آن موجب شقاوت است، واجب می‌دانند و از آنجا که توبه عبارت از انصراف، پشیمانی و روگردانی از راه شقاوت و سوق به سوی سعادت است پس عمل به آن برایشان واجب است.
امّا یک چنین توبه‌ای که رجوع از معصیت به طاعت بوده و برای انسان سرنوشت‌ساز است، آیا می‌تواند غیر فوری باشد؟ خیر، به حکم عقل، وجوب توبه فوری است و هر لحظه متوجّه این مسائل شود همان لحظه باید توبه کند.
مطلب مهمّی که حضرت استاد ؟ره؟ در باب توبه مطرح فرموده‌اند این است که آیا توبه امر مولوی است یا ارشادی؟ اوامر مولوی، فرمان‌هایی است که انسان باید بی‌چون و چرا به آن عمل کند و تخلّف از این فرمان‌ها روز قیامت عقاب دارد و خداوند به خاطر تخلّف از این أوامر، خاطی را عذاب می‌کند. فرمان‌های ارشادی، فرمان‌هایی است که ارشاد به حکم عقل است و تخلّف آن عقاب ندارد بلکه عقاب به خاطر زشتی عملی است که باید از آن توبه می‌کرد. در حقیقت توبه نکردن موجب نمی‌شود که یک معصیت به معصیت‌های او افزوده ‌شود. صدرالمتألهین ؟ره؟ در این رابطه یک مطلب عالی بیان می‌کند، می‌گوید که وجوب توبه بر اساس نصّ آیات و روایات، ارشاد به عقل است. کسی که نور ایمان در دل او تابش کرده است، با همین نور ایمان می‌فهمد که بد کرده و باید به مولی رجوع کرده و توبه کند، چنین کسی برای معذرت خواهی احتیاج به توصیه دیگران ندارد که اگر احتیاج به توصیه دیگران داشته باشد نشان از عدم به کارگیری عقل عملی و عدم درک حسن و قبح است.
بر اساس نظر حکما از جمله حکیم سبزواری ؟ره؟، توبه بر سه قسم است؛ اوّل، توبه عوام است که عبارت از رجوع از گناه به صلاح است. دوّم، توبه خواص است که رجوع از ترک اُولیٰ است، توبه بعضی از انبیا ؟عهم؟ همچون حضرت آدم ؟ع؟ از این نوع توبه بوده است. سوّم، توبه اخصّ خواص است که عبارت از رجوع انسان از غیر حقّ به حقّ است، توبه پیامبر اکرم ؟صل؟ از این نوع توبه است.
مباحث فوق از جمله مباحثی است که حضرت استاد ؟ره؟ در ده جلسه اوّل بحث توبه با استناد به آیات و روایات در اختیار علاقه‌مندان قرار داده‌اند.