توبه، فضیلت توبه و پذیرش آن

مقدّمه
در مجلد اوّل این کتاب، مباحثی که حضرت آیت الله العظمی حاج آقا مجتبی تهرانی ؟ره؟ در ده جلسه اوّل موضوع توبه مورد بحث قرار دادند تقدیم علاقه‌مندان شده. مباحثی همچون یقظه به عنوان اوّلین گام سیر و سلوک، اصرار بر گناه، بررسی توبه در ابعاد فقهی، اخلاقی و عرفانی، وجوب توبه، ارشادی بودن امر به توبه و اقسام توبه از جمله این مباحث می‌باشد.
حضرت استاد ؟ره؟ در ادامه، به موضوع تبعیض در توبه اشاره می‌کنند، به این معنا که انسان مرتکب گناهان متعدّد شود و در توبه نسبت به آنها تبعیض قائل شود، از یک گناه توبه کند و از دیگری توبه نکند. ایشان ضمن بحث مبسوطی به پنج قسم اختلاف بین معاصی اشاره کرده و امکان تبعیض در توبه این معاصی را بررسی می‌نمایند. نتیجه بررسی این است که در اختلاف نوعی معاصی، امکان تبعیض توبه از نظر عقلی هیچ مانعی ندارد امّا از نظر فردی تبعیض در توبه بین دو فرد از یک نوع اصلاً معقول نیست، چون ترجیح بلامرجّح لازم می‌آید. ایشان در بررسی صحّت این تبعیض از نظر شرعی هم با استناد به روایات می‌فرمایند که چنین تبعیضی بدون اشکال است زیرا در روایات شرط توبه را توبه از همه گناهان ندانسته است.
از موضوعات دیگر مرتبط با توبه می‌توان به انواع پشیمانی از گناه اشاره کرد. برای پشیمانی از گناه می‌توان پنج صورت را تصوّر کرد؛ حفظ سلامت بدن، حفظ آبرو، آتش قیامت، قبح عمل و ترکیبی از قبح عمل و کیفر اخروی.
حضرت استاد؟ره؟ ضمن شرح هر کدام از این تصاویر نتیجه می‌گیرند که پشیمانی انسان از عمل زشت باید به خاطر ناراحتی از خود زشتی عمل باشد که البته اگر همراه با خوف از آتش باشد هم مانعی ندارد.
یکی از موضوعات مهمّ بحث توبه، موانع توبه است. به طور خلاصه می‌توان به پنج مانع اشاره کرد؛ اوّل، تصوّر اینکه خداوند، قادر به دفع جرم از انسان نیست. دوّم، بخل ورزیدن خداوند نسبت به پذیرش توبه بنده است. سوّم، لذّات شهوات دنیایی است. چهارم، شک در پذیرش توبه از ناحیه خداوند است. پنجم، شک در پذیرش توبه به خاطر عظمت گناه است. حضرت استاد؟ره؟ در ردّ هر کدام از این موانع، ضمن استناد به آیات و روایات شرح مبسوطی را ارائه فرموده‌اند.
اگرچه توبه مستلزم شروط سه گانۀ پشیمانی، استغفار، معذرت خواهی و اجتناب از گناه در آینده است اما اگر انسان به فوریّت توبه نکند و بین گناه و توبه فاصله بیفتد و معصیت در دل رسوخ کند ممکن است سیاهی که بر اثر معصیت بر دل نشسته چنان باشد که صیقل دادن آینۀ دل ممکن نباشد. لذا علی‌رغم اینکه توبه در هر صورت موجب ساقط کردن عقاب از جانب خداوند می‌شود ولی تبعات معصیت بر گوهر گرانبهای دل با توبه برطرف نمی‌شود. راه جلوگیری از آسیب دل از گناهان این است که اوّلا انسان توبه را به بعد موکول نکرده و بلافاصه از معصیت توبه کند و ثانیا علاوه بر توبه، یک عمل حسنه ضدّ آن معصیت انجام دهد. مثلاً اگر چشم او به نامحرم افتاده، چشم خود را به آیات الهی و روایات معصومین؟عهم؟ بیفکند، برای اینکه حسنات آثار سیّئات را بر روی دل محو می‌کند.
بعضی از علمای اخلاق می‌فرمایند که شخص تائب بعد از توبه برای عمل کردن طبق توبه، باید اعمال خود را در سه رابطۀ قلب، زبان و بقیّۀ اعضا تنظیم کند. از نظر قلبی باید اوّلا نسبت به خداوند حالت تضرّع و تذلّل داشته باشد. ثانیاً قلباً تصمیم به انجام عبادات و طاعات الهی بگیرد. ثالثاً عزم داشته باشد که به مؤمنین و کسانی که وابستۀ به الله تعالی هستند خدمت کند. از نظر زبان همیشه از خداوند پوزش بخواهد و از نظر بقیۀ جوارح، در انجام وظایفی که خداوند در رابطۀ هر یک قرار داده بکوشد.
اهل عرفان می‌گویند که توبه دارای ظواهر و بواطن است. ظواهر توبه عبارت از حقایق آن است و بواطن توبه عبارت از سرایر آن است. سرایر توبه شامل سه چیز است؛ امتیاز تَقَوَّی از عزّت نفس، نسیان جنایت، توبه از توبه. تمیز تَقَوَّی از عزّت نفس به این معناست که نباید منشأ توبۀ انسان حفظ نفس او باشد. نسیان جنایت به این معناست که شخص تائب قدم به بساط انس با خدا گذاشته و حالت صفای خاص روح پیدا می‌کند. حال در حین صفای با خدا، ذکر جفا، جفا است و لذا نباید یاد معصیت گذشته خود باشد. توبه از توبه به این معناست که انسان بعد از توبه و پاک شدن دل از آثار زشت توبه، دل او محلّ تجلیّات انوار حقّ می‌شود و به خداوند انس می‌گیرد و یک نوع فنای فی‌الله پیدا می‌کند، لذا از مرحله نفس عبور کرده و می‌گویند وقتی به این مقام برسد، توبه نفسانی او تبدیل به توبه ربّانی می‌شود.
علمای اخلاق توبه را به چهار قسم تقسیم می‌کنند؛ قسم اوّل مربوط به کسانی است که از جمیع گناهان خود توبه می‌کنند و سپس نسبت به توبه استقامت ورزیده و تا آخر عمر ادامه می‌دهند و در سیر خود هیچ‌گاه طاعات را ترک نمی‌کنند، فقط ممکن است در بعضی از لحظات دچار یک غفلتی شوند که همان وجه تمایز آنها از معصومین؟عهم؟ در رابطۀ با گناهان است. قسم دوّم مربوط به کسانی است که از معاصی کبیره توبه می‌کنند و نسبت به توبۀ خود استقامت هم به خرج می‌دهند ولی گاهی در اثر غفلت و سهو به معصیت مبتلا می‌شوند. در این هنگام متأسّف و متأثّر می‌شوند و توبه را تجدید می‌کنند. قسم سوّم مربوط به کسانی است که از گناهان کبیره توبه می‌کنند و به توبة خودشان هم استمرار می‌دهند، امّا هوای نفس بر آنان غلبه می‌کند و دست‌خوش یک طوفان شهوی یا غضبی می‌شوند و به سمت یک گناه یا دو گناه کشیده می‌شوند نه جمیع گناهان، امّا این آلودگی غفلتاً و سهواً نمی‌باشد بلکه از روی قصد و عمد است. قسم چهارم مربوط به کسانی است که توبه می‌کنند و مدّتی هم استقامت بر توبه دارند سپس توبه را به کلّی می‌شکنند، و عمداً و قصداً دستشان آلودة به معصیت می‌شود و حالت تأسّف هم ندارند چه رسد به توبه.
مباحث مذکور و مباحث دیگری همچون: لطایف توبه، حقایق توبه و درجات توبه از جملۀ مباحثی است که حضرت استاد؟ره؟ در ده جلسۀ دوّم بحث توبه با استناد به آیات و روایات، در اختیار علاقه‌مندان قرار داده‌اند.