امیرالمؤمنین(ع) از زبان پیغمبراکرم(ص)

در این جلسه با توجّه به اینکه امشب با شب عید غدیر مُصادف است، می ‏خواهم عکس این بحث را به یک معنا داشته باشم، آن هم به‏ طور اختصار و در یک محدودۀ خاصّ.

حالا ببینیم پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) وقتی امام‌ علی(علیه السلام) را توصیف می‏ کند، چگونه واصفِ خودش را توصیف می‏ کند. من نمی‏ خواهم وارد بحث مفصّل شوم؛ فقط به این مناسبت عرض می ‏کنم در توصیف ‏هایی که پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) از امام‌علی(علیه السلام) می ‏فرماید، روایات زیادی داریم که عامّه و خاصّه نقل می ‏کنند. گاهی پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) در مقام توصیف از امام‌علی(علیه السلام) یک روش مقایسه‏ای را انتخاب می ‏کند؛ برای اینکه شنوندگانش بتوانند تا حدّی ادراک کنند؛ چون معمولاً نسبت‏به معانی یک سنخ امور برای روشن شدن آن شیء، چیزی را به چیز دیگر مقایسه می‏ کنیم. معقول را به محسوس توصیف می‏ کنیم و مثال‏ ها را می‏ آوریم و برای اینکه آن امر معقول روشن شود، به محسوس مثال می‏ زنیم. این، یک روش است. گاهی پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله)، وقتی در مقام توصیفِ امام‌علی(علیه السلام) بر می ‏آید، او را با اشخاص مقایسه می‏ کند؛ اشخاصی که در طول تاریخ شناخته شده هستند، ولو برای اقوامی که در آن‏ ها ابهامی نیست.

 عامّه روایتی را نقل می کنند. این روایتی که من امشب می‏خوانم، غالبش مالِ عامّه است. ابن‏ عساکر نقل می‏کند که پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) فرمود: «مَنْ أَرَادَ أَنْ یَنْظُرَ إِلَى آدَمَ فِی عِلْمِهِ»[1]؛ اگر کسی بخواهد به حضرت ‏آدم(علیه سلام)از نظر علمش نظر کند؛ «وَ إِلَى نُوحٍ فِی فَهْمِهِ»؛ و به نوح در فهمش نظر کند؛ «وَ إِلَى إِبْرَاهِیمَ فِی حِلْمِهِ»؛ و به ابراهیم در حلمش نگاه کند؛ «وَ إِلَى یحْیى بْنِ زَکَرِیا فِی زُهْدِه»؛ و به یحیی‌بن‌زکریّا در زهدش نگاه کند؛ «وَ إِلَى مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ فِی بَطْشِهِ»؛ و به موسی در دل یری‏اش نگاه کند؛ «فَلْیَنْظُرْ إِلَى عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِب». پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) یک راه مقایس ه‏ای را پیش می‏ گیرد. بعد کسانی را مطرح می ‏کند که در طول تاریخ شناخته شده هستند و بعد امام‌علی(علیه السلام) را این‏ گونه توصیف می‏ کند.

 گاهی پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله)، وقتی امام‌علی(علیه السلام) را توصیف می‏ کند، در مقایسه با خودش هم توصیف می‏ کند. ما روایات متعدد داریم: «عَلِیٌ مِنِّی وَ أَنَا مِنْه»،[2] «أَنْتَ مِنِّی وَ أَنَا مِنْک».[3] این را عامّه و خاصّه نقل می‏ کنند. در یک روایت دارد: «عَلِیٌ مِنِّی بِمَنْزِلَهِ رَأْسِی مِنْ بَدَنِی»[4]؛ چه مقایس ه‏ای را به امام‌علی(علیه السلام) خطاب می‏ کند. این را هم ابن‏ عساکر نقل می‏ کند. عامّه نقل می‏ کنند: «عَلِیٌ مِنِّی بِمَنْزِلَهِ رَأْسِی مِنْ بَدَنِی».[5] یک‌وقت می‏ خواهیم یک کسی را تشبیه کنیم و در ربط با کسی مقایسه کنیم، می‏ گوییم: فلانی، دستِ فلانی است؛ چشمِ فلانی است. نه؛ تو دست من نیستی؛ تو چشم من نیستی؛ تو زبان من نیستی؛ خوب دقّت کن! تو سر من هستی. دیگر چطور تشبیه کنم؟! یعنی تو مرکز فرماندهی روح من هستی. من غرضم این‏ ها نیست؛ یک‌وقت اشتباه نشود! نسبت‏به غدیر بحثِ تاریخی ندارم.

در روایات راجع‏به غدیر می‏ بینیم؛ مثلاً در یک روایتی از امام صادق(علیه السلام) است. راوی سؤال می‏ کند: آیا ما غیر از جمعه، اضحی و فطر، عید دیگری هم داریم؟ حضرت می ‏فرماید: بله عید دیگری داریم که حرمتش أعظم از آن‏ها است؛ محترم ‏تر، أعظم و بالاتر از جمعه، اضحی و فطر است. عرض می‏ کند که چیست؟ حضرت می ‏فرماید: آن، روزی است که پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله)، امام‌علی(علیه السلام) را به خلافت و جانشینی خودش قرار داد و این جمله را گفت: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌ مَوْلَاه».[6] روز هجدهم ماه ذی ‏الحجّه است. بعد آن شخص سؤال می‏ کند که در آن روز چه کار کند؟ حضرت دستورالعمل می ‏دهد.

روایت از امام ‏هشتم(علیه السلام) است که من از اینجا می‏ خواهم وارد اساس بحث شوم. در روایت دارد که حضرت فرمودند: «إِنَّ یَوْمَ الْغَدِیرِ فِی السَّمَاءِ أَشْهَرُ مِنْهُ فِی الْأَرْض»[7]؛  شهرتِ روز غدیر در آسمان بیش‏تر از زمین است. بحث من این است که در ربط با این عملِ خاصّ که خلافت امام‌علی(علیه السلام) باشد، لحنِ توصیفی پیغمبر(صلی الله علیه و آله) نسبت‏به این موضوعِ خاصّ چه بوده است؟ می‏ خواستم این را بگویم؛ نه اینکه چطوری امام‌علی(علیه السلام) را توصیف کرده است.

حالا من چند نوع مقایس ه‏اش را که تقریباً سرآمد آن‏ ها بود، گفتم.در ربط با غدیر؛ یعنی همین مسئله خلافت می‏ خواهیم ببینیم که آیا پیغمبر؟صل؟ توصیفی دارد یا نه؟ جواب: بله؛

موطن اول: روایتی است که وصایای پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله)به امام‌علی(علیه السلام) است. در سند این‌طور است. امام ‏صادق(علیه السلام) از امام ‏باقر(علیه السلام)، ایشان از پدر بزرگوارشان زین‏ العابدین(علیه السلام)، زین‏ العابدین(علیه السلام)از امام‏ حسین(علیه السلام)، ایشان هم از امام‌علی(علیه السلام) و ایشان هم از پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله). سلسلۀ سند از امام‏ صادق(علیه السلام)شروع می‏ شود تا پیغمبر(صلی الله علیه و آله) می رسد. وصایای مفصّلی است؛ شاید حدود پانزده، شانزده صفحه است. پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) در اواخرِ کار سفارشاتی به امام‌علی(علیه السلام) می‏ فرماید. در اواخرِ روایت پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) چند جمله دارد که این، مرکز بحث من و البتّه آن هم در این جلسه به ‏طور گذرا و مختصر است.

 «یَا عَلِیُ إِنِّی رَأَیْتُ اسْمَکَ مَقْرُوناً بِاسْمِی فِی أَرْبَعَهِ مَوَاطِنَ»[8]؛ یا علی! من دیدم اسمِ تو در چهار موطن قرینِ اسم من بود، «فَآنَسْتُ بِالنَّظَرِ إِلَیْهِ»؛ من با نگاه به این موطن‏ها مأنوس شدم، «إِنِّی لَمَّا بَلَغْتُ بَیْتَ الْمَقْدِسِ فِی مَعَارِجِی إِلَى السَّمَاءِ وَجَدْتُ عَلَى صَخْرَتِهَا»؛ در شبی که به معراج می‏ رفتم، وقتی به بیت‏ المقدّس رسیدم، این جملات را بر صخرۀ آن یافتم. «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ أَیدْتُهُ بِوَزِیرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِیرِهِ»؛ نیست خدایی غیر از خدای یکتا و محمّد پیامبر اوست و منِ خدا، او را به وزیرش تأیید کردم و به وزیرش نصرت کردم. «فَقُلْتُ لِجَبْرَئِیلَ مَنْ وَزِیرِی»؛ پس من  از جبرائیل(علیه السلام) سؤال کردم: وزیرم کیست؟ «فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ»؛ توجّه کنید! این مسئله برای معراج است؛ می‏ دانید که زمان معراج تا زمان غدیر چندین سال است.

موطن دوم:

«فَلَمَّا انْتَهَیْتُ إِلَى سِدْرَهِ الْمُنْتَهَى»؛ پس وقتی از بیت ‏المقدّس به سدره‏المنتهی عروج کردم، «وَجَدْتُ مَکْتُوباً عَلَیْهَا»؛ در آنجا دیدم که این جمله نگاشته شده است؛ «إِنِّی أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا وَحْدِی مُحَمَّدٌ صَفْوَتِی مِنْ خَلْقِی أَیَّدْتُهُ بِوَزِیرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِیرِهِ»؛ او را به وزیرش تأییدش کردم، یاری‏اش کردم و به سبب او نصرتش کردم. «فَقُلْتُ لِجَبْرَئِیلَ(علیه السلام) مَنْ وَزِیرِی»؛ پس باز از او سؤال کردم که وزیر من کیست؟ «فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ»؛ جواب داد: علی‏ بن ‏ابی‏طالب. «فَلَمَّا جَاوَزْتُ سِدْرَهِ الْمُنْتَهَى انْتَهَیْتُ إِلَى عَرْشِ رَبِّ الْعَالَمِین جَلَّ جَلَالُهُ»؛ وقتی از سدره‏المنتهی گذشتم و به عرش رسیدم، «فَوَجَدْتُ مَکْتُوباً عَلَى قَوَائِمِهِ»؛ در آنجا دیدم که بر پایه‏های عرش نگاشته است: «إِنِّی أَنَا اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا أَنَا وَحْدِی- مُحَمَّدٌ حَبِیبِی أَیَّدْتُهُ بِوَزِیرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِیرِهِ». اینجا جلسه ‏ای نیست که بتوانم این روایت و آن مطالبی را که در روایت هست، معنا کنم. فقط مختصر اشاراتی در حدّ معمول می‏ کنم.

  اوّل، اینکه پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) به امام‌علی(علیه السلام) می‏ فرماید: من اسم خودم را در چهار موطن قرینِ اسم تو دیدم. این که می‏ گوییم این‌ها مقارنِ هم هستند، کشف از  معادل ه‏ای می‏ کند؛ یعنی بین اسم و مسمّی، معادله و مقارن ه‏ای است. این دو که ما آن‌ها را دو تا می‏ بینیم، با هم مقارنه دارند. این بحث مقارنه بین مسمّی‏ها است.

مطلب بعد این است که «فَآنَسْتُ بِالنَّظَرِ إِلَیهِ»؛ اسم تو را دیدم که به اسم من مقرون بود و من به نگاه به او مأنوس شدم. انسان از چیزی که خیلی لذّت می ‏برد، با آن اُنس می‏ گیرد. می ‏گوید: من در چهار مُوطن، اسم تو را مقرون با اسم خودم دیدم و با نگاه به آن  مأنوس شدم؛ یعنی هِی نگاه به اسم تو می‏ کردم و کِیف می‏ کردم.اُنس این است و این هم تداوم نظر است؛یک نگاهم افتاد که اُنس نیست؛ یعنی چشمم را از آن بر نمی‏ داشتم. تا تداوم نباشد، اُنس معنا ندارد. باید تداوم داشته باشد. آن‏ قدر لذّت بردم که چشمم را از اسم تو برنمی‏ داشتم و با آن مأنوس بودم.

مُوطن اوّل این است که حضرت می ‏فرماید: وقتی به بیت ‏المقدّس رسیدم، سُبْحانَ الَّذِی أَسْرى بِعَبْدِهِ لَیْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى[9]؛ اینجا در شب معراج بوده است؛ یعنی همین که به مسجد اقصی رسیده است. پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) در باب معراج یک سکّوی پرتاب داشته است؛ من، تعبیر به سکّوی پرتاب می ‏کنم و غیر از این چاره‏ای ندارم. «صَخْرَتِهَا»؛ یعنی آن سکّو پرتابی که از آنجا پریدم. یک مطالب ظریفی در روایت است که همه‏ اش را نمی‏ توانم بگویم. در اینجا مکتوب ندارد: «وَجَدْتُ عَلَی صَخْرَتِهَا»؛  دیدم که حک شده است، نه اینکه نوشته شده باشد. «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّه أَیدْتُهُ بِوَزِیرِهِ وَ نَصَرْتُهُ بِوَزِیرِه».

موطن دوّم؛ «فَلَمَّا انْتَهَیتُ إِلَى سِدْرَهِ الْمُنْتَهَى وَجَدْتُ مَکْتُوباً عَلَیهَا إِنِّی أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا وَحْدِی». بعد توصیف «مُحَمَّدٌ صَفْوَتِی»؛  در بیت‏ المقدّس، توصیف پیغمبر(صلی الله علیه و آله) به رسالت است؛ امّا به سدره‏المنتهی که می ‏رسد، آنجا توصیف پیغمبر(صلی الله علیه و آله) عوض می‏ شود و او «صَفْوَتِی» است. این، یعنی چه؟ «فَلَمَّا جَاوَزْتُ سِدْرَهِ انْتَهَیتُ إِلَى عَرْشِ رَبِّ الْعَالَمِین جَلَّ جَلَالُهُ»؛ از سدره‏المنتهی گذشتم و به عرش رسیدم. «فَوَجَدْتُ مَکْتُوباً عَلَى قَوَائِمِه أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا وَحْدِی». بعد اینجا دارد: «مُحَمَّدٌ حَبِیبِی». اوّل رسول‏الله است؛ دوّم صفوه‏الله است؛ سوم، حبیب‏ الله است. چرا در این متون لقب‏ های پیغمبر(صلی الله علیه و آله) عوض می‏ شود؟

در سیرها داریم؛ یک سیر، سیرِ نفسانی است؛ سیر نفسانی در عالم مادّه است. یک سیر عقلانی داریم که عقل است. یک سیر مربوط‏به قلب است. این سه‏تا سیر را پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) در اینجا دارد. موطن اوّل، عالم مادّه است؛ سیر، سیرِ نفسانی است. موطن دوّم، عقلانی است؛ توصیف ‏ها متناسب با آن است و امّا موطن سوّم، وقتی وارد می ‏شود، دیگر سیر، سیرِ عقلانی نیست؛ چون جبرئیل(علیه السلام) هم نتوانست بالا بیاید. اینجا است که دارد با دل می ‏رود. حبیب‏ الله است. این توصیف را که می‏ کند، مربوط‏به دل و قلب است؛ این سیر، سیرِ قلبی است که پیغمبر(صلی الله علیه و آله) دارد می ‏کند، با قلب است. عقل دیگر در اینجا راه ندارد. قلب سیر کرد.

در موطن اوّل حضرت‌جبرائیل(علیه سلام) بود و در موطن دوّم هم بود. در موطن سوّم نیست. چرا؟ چون جبرائیل(علیه سلام) نمی‏ تواند از موطن سوّم عبور کند؛ به‌تعبیر اهلش عقل فعّال است. جبرائیل(علیه سلام) تا سدره‏المنتهی رفت؛ امّا به عرش می‏ تواند برود و برسد؟ خیر؛ او نمی‏ تواند برود؛ لذا شب معراج پیغمبر(صلی الله علیه و آله) به جبرائیل(علیه سلام) می ‏فرمایند: بیا بالا برویم. گفت: «لَوْ دَنَوْتُ أَنْمُلَهً لَاحْتَرَقَت»[10]؛ تو برو؛ من دیگر نمی‏ توانم بیایم.

اگر یک سر انگشت برتر پرم                 فروغ تجلّی بســــــــــــــــــوزد پرم

پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) از سدره‏المنتهی عبور کرد و به عرش رسید که جبرئیل(علیه سلام)نتوانست برود؛ لذا موطن سوم، دیگر هیچ سؤال نیست؛ چون از جبرئیل(علیه سلام) خبری نیست.

مطلب دیگر این است که در موطن اوّل از حضرت ‌جبرائیل(علیه سلام) سؤال می‏ کند که وزیر من کیست؟ او هم جواب می‏ دهد: علی‏ بن‏ ابی‏طالب(علیه السلام). موطن دوّم می ‏رسد. دوباره سؤال می‏ کند: وزیر من کیست؟ می‏ گوید: علی ‏بن ‏ابی‏طالب(علیه السلام). در موطن سوّم می‏ بینیم اصلاً از جبرائیل(علیه سلام) خبری نیست. چطور شد در اینجا دیگر از حضرت‌جبرائیل(علیه سلام) خبری نیست؟ دیگر سؤال نکرد. مثل اینکه  سؤال‏ ها تمام می ‏شود. پیغمبر(صلی الله علیه و آله) سؤال نداشته یا جبرئیل(علیه سلام) نبوده است؟ حالا من عرض کنم که جبرائیل(علیه سلام) نبوده است.

در نتیجه اینکه مسئلۀ غدیر یک مسئلۀ خلافت ظاهری نیست؛ انعکاسی است از آنچه در ذات الله گذشته است. از سدره‏المنتهی گذشته است تا به پایین بیاید.ما نمی ‏توانیم این حرف‏ ها را ادراک کنیم. پیغمبراکرم(صلی الله علیه و آله) در غدیر آنچه را  در ذات دیده بود، اظهار کرد. در روایتی که از امام‏ هشتم(علیه السلام) بود، حضرت می‏ فرماید: روز غدیر «أَشْهَر فِی السَّمَاءِ مِن الارض».[11] حالا فهمیدی یعنی چه؟ آنجا دیگر این حج اب‏ها و این بساط‏ها نیست. اگر از این موطن مادّیت ردّ شدی و به موطن عقل و عالم عقل رسیدی، در آنجا حُجبی ندارد. این‏ ها قابل انکار نیست و روشن است. از آن مرحله گذشتی و به قلب رسیدی؛ یعنی با همان پای قلبت عبور کردی و به عرش رسیدی. آنجا هم خیلی روشن است؛ چه رسد که مافوق باشد. این زمین است که حجاب‏ های ظلمانی مادّیت نمی‏ گذارد که بر همگان آشکار و روشن شود؛ وإلّا بگذر از این حُجُب مادّیت و ببین چیست؛ چون از ذات نشئت گرفته و پایین آمده است.

أللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ


[1]. بحارالأنوار، ج 39، ص 35

[2]. بحارالأنوار، ج 29، ص 198

[3]. الکافی، ج 8، ص 227

[4]. بحارالأنوار، ج 38، ص 319

[5]. تاریخ‌مدینهدمشق، ج 42، ص344

[6]. الکافی، ج 1، ص 287

[7]. وسائل‏الشیعه، ج 14، ص 388.

[8]. بحارالأنوار، ج 74، ص 60

[9]. سورۀمبارکۀإسراء، آیۀ 1

[10]. بحارالأنوار، ج 18، ص 382

[11]. وسائل‏الشیعه، ج 14، ص 388

از دستۀ ، بیشتر بخوانید
اشتراک
ایمیل برای
guest
2 نظر
قدیمی‌ترین
جدیدترین بیشترین رأی
بازخوردهای درون متنی
مشاهده همه دیدگاه‌ها
N.s.h
میهمان
N.s.h
2 سال پیش

چگونه این سخنرانی رو دانلود کنم؟

سید مشهدی
مدیر فروشگاه
2 سال پیش
پاسخ به  N.s.h

سلام علیکم
باید مستقیما از سایت آپارات دانلود کنید

سبد خرید
2
0
نظری دارید؟ لطفاً آن را ثبت کنید.x